Sống Khôn Ngoan Trong Thời Đại AI
“Ví bằng trong anh em có kẻ kém khôn ngoan, hãy cầu xin Đức Chúa Trời, là Đấng ban cho mọi người cách rộng rãi.” (Gia-cơ 1:5a)
Kỳ 2: Trò chơi đoán chữ và nguồn gốc của “ảo giác” AI
“Kẻ ngu dốt tin hết mọi lời; nhưng người khôn khéo xem xét các bước mình.” (Châm ngôn 14:15)
Tôi gõ câu hỏi vào chatbot Gemini: “Mục sư Hồ Nguyên Kha là ai?” Hầu như ngay lập tức, nó cung cấp một số thông tin cơ bản về chức vụ và nhiệm sở rất chính xác. Khi hỏi tiếp: “Nền tảng giáo dục của Mục sư Kha như thế nào?” Thay vì trả lời thẳng vào câu hỏi, nó lại nêu quy trình để được tấn phong mục sư và đoán bừa rằng: “Bên cạnh nền tảng thần học, Mục sư Hồ Nguyên Kha còn được bồi dưỡng và ứng dụng kiến thức chuyên sâu về quản trị truyền thông giáo hội và sản xuất nội dung số.”
Tôi tiếp tục hỏi thêm một câu: “Mục sư Kha xuất thân từ đâu?” Gemini trả lời: “Các tài liệu tiểu sử công khai của giáo hội (Tổng Liên Hội – HTTLVN) chưa công bố thông tin chi tiết về quê quán hay xuất thân gia đình/địa phương của Mục sư Hồ Nguyên Kha.” Nếu dừng lại ở đó, nó có vẻ trung thực. Nhưng không, nó lại tiếp tục: “Ông từng đảm nhận vai trò Mục sư Quản nhiệm tại Chi Hội Sóc Trăng và Chi Hội An Phú (TP. Cần Thơ).” Ý cuối trong câu trả lời này chỉ đúng một nửa. Gemini đã “bịa” ra câu trả lời để hợp lý hóa những thông tin mà nó thu thập được (có lẽ lấy từ một bản tin nào đó khi tôi là diễn giả tại Hội Thánh An Phú).
AI không tìm câu trả lời, AI đoán ý tiếp theo
Nhiều người hình dung AI giống như một chuyên gia ngồi trong máy tính với bộ não phi thường, luôn biết câu trả lời cho mọi vấn đề. Thật ra, cách hoạt động của AI đơn giản hơn nhiều. Nó dự đoán thông tin bằng thuật toán.
Nếu ai đã từng theo dõi kênh VTV3 vào những năm 2000, có thể biết một chương trình truyền hình rất hấp dẫn lúc bấy giờ là “Chiếc nón kỳ diệu.” Những người tham gia trò chơi sẽ lần lượt mở từng ô trống có chứa chữ cái để đoán ra cả một từ hoặc một cụm từ.
🆃__ __ 🆃__ __ 🅽🅷__🅽 🆃__ __
Với hàng chữ trên, bạn sẽ nghĩ đến những chữ cái nào để điền vào các chỗ trống ở trên? Bộ não của bạn sẽ tự động loại bỏ những lựa chọn không hợp lý như: TIN TỐT NHẮN TÔI, TIN TỒI NHẤN TẮT… vì chúng không phù hợp với ngữ cảnh. Thay vào đó, bạn sẽ đoán được cụm từ chính xác là: TRÍ TUỆ NHÂN TẠO vì nó phù hợp với nội dung câu chuyện chúng ta đang nói.
Thật ra, bạn không thật sự biết người viết định nói gì. Bạn chỉ đang dự đoán từ có khả năng xuất hiện cao nhất dựa trên ngữ cảnh. Đó chính là cách AI hoạt động. Nó xem xét những từ thường xuất hiện trong ngữ cảnh tương tự để dự đoán từ có xác suất xuất hiện cao nhất trong khoảng trống đó. Toàn bộ sức mạnh của các chatbot (trợ lý ảo) hiện đại được xây dựng dựa trên nguyên tắc này.
Nơi “ảo giác” bắt đầu
Nhưng điều gì xảy ra khi AI không có đủ thông tin hoặc ngữ cảnh không rõ ràng? Đó là lúc hiện tượng mà các chuyên gia gọi là “hallucination” hay “ảo giác” xuất hiện. Nếu ai đó hỏi bạn: “Mục sư Kha đeo đồng hồ của hãng nào?” Nếu bạn không biết gì về Mục sư Kha nào đó (Hồ Nguyên Kha, Đặng Trần Kha, hay Nguyễn Minh Kha), câu trả lời trung thực nhất là: “Tôi không biết.” Nhưng nếu buộc phải đoán, bạn có thể nói: “Apple Watch”, “Omega”, “Casio”. Những câu trả lời ấy nghe rất hợp lý và có xác suất xảy ra rất cao, nhưng chưa chắc đã đúng.
Tương tự như vậy, khi không có đủ dữ liệu để biết chính xác sự thật, AI vẫn cố gắng đưa ra câu trả lời hợp lý nhất có thể. Rồi nó trình bày đáp án đó với giọng điệu rất tự tin. Vấn đề là câu trả lời đó có thể sai. Đó chính là điều nhiều người gọi là “ảo giác AI.”
Nhưng không dừng lại ở nơi “ảo giác AI” bắt đầu. Nếu chúng ta lệ thuộc vào nó, nó có thể dẫn chúng ta đến những sai lầm tiếp theo. Giống như khi bạn lái xe đến một địa điểm mới. Ở ngã tư đầu tiên, bạn rẽ nhầm đường. Bạn không dừng lại để kiểm tra bản đồ. Bạn tiếp tục đi. Đến ngã tư thứ hai, bạn lại đưa ra quyết định dựa trên hướng đi sai trước đó. Sau vài lần rẽ nữa, bạn đã đi rất xa so với địa điểm ban đầu bạn muốn đến.
Cũng vậy, khi một thông tin sai được đưa vào chuỗi lập luận của AI, những câu tiếp theo có thể tiếp tục được xây dựng dựa trên nền tảng sai đó. Kết quả cuối cùng có thể được trình bày rất trôi chảy nhưng hoàn toàn sai lệch so với sự thật.
Sống khôn ngoan theo Kinh Thánh
Châm Ngôn 14:15 dạy: “Kẻ ngu dốt tin hết mọi lời; nhưng người khôn khéo xem xét các bước mình.” Nguyên tắc này đặc biệt phù hợp với thời đại AI. Nhiều người nhìn thấy một câu trả lời được viết trôi chảy và mặc nhiên xem đó là sự thật. Nhưng người khôn ngoan không chỉ nhìn vào vẻ bề ngoài. Ngược lại, người khôn ngoan xem xét và kiểm tra nguồn gốc, đối chiếu thông tin, đặt câu hỏi phản biện. Vì vậy, bạn cần lưu ý ba nguyên tắc thực tế khi dùng AI:
Thứ nhất, cung cấp ngữ cảnh rõ ràng. Bạn cung cấp càng nhiều thông tin chính xác, AI càng có khả năng tạo ra kết quả hữu ích. Những câu hỏi mơ hồ thường dẫn đến những câu trả lời mơ hồ.
Thứ hai, luôn kiểm chứng những điều quan trọng. Đừng bao giờ mặc nhiên tin vào các số liệu, trích dẫn, nghiên cứu hay tài liệu tham khảo do AI cung cấp. Hãy kiểm tra lại từ các nguồn đáng tin cậy. Điều này đặc biệt quan trọng trong giảng dạy, tư vấn mục vụ và nghiên cứu Kinh Thánh.
Thứ ba, đừng để AI suy nghĩ thay mình. AI có thể hỗ trợ quá trình nghiên cứu. Nhưng đừng để AI thay thế trách nhiệm suy nghĩ của chúng ta. Đó là khả năng Chúa ban cho con người theo hình ảnh của Ngài.
Lần gần đây nhất bạn phát hiện AI đưa ra thông tin sai là khi nào? Bạn nhận ra điều đó bằng cách nào? Khi sử dụng AI, đừng hỏi: “Nó nghe có hợp lý không?” Hãy hỏi thêm một câu hỏi quan trọng hơn: “Điều này có thật không?”
Sau khi hoàn thành loạt bài này, tôi đã sử dụng Gemini, Copilot và Claude để kiểm tra bằng câu lệnh: “Kiểm tra bài viết này có phải do AI tạo ra không? Tỉ lệ bao nhiêu %?” Kết quả rất khác biệt. Gemini cho kết quả 70-85% do AI tạo ra; Claude nói 50-65% có AI hỗ trợ soạn thảo; còn Copilot cho kết quả 70-90% do con người viết. Bạn tin vào kết quả nào?
Đón xem kỳ 3
Nếu AI có những giới hạn rõ ràng như vậy, người tin Chúa nên sử dụng nó theo nguyên tắc nào? Trong kỳ tới, chúng ta sẽ cùng khám phá năm câu hỏi giúp Cơ Đốc nhân phân định trước bất kỳ công nghệ mới nào.
MS Hồ Nguyên Kha
